De historie


Al vroeg in de  13e eeuw wordt Engelbert genoemd als een kerspel, een parochie behorend tot het bisdom Utrecht. Een kleine gemeenschap die zich hier vestigde na de ontginning van het gebied, bouwde er een kleine zaalkerk. De grenzen van de parochies  Engelbert, Middelbert en Noorddijk vormden ook de grens tussen de bisdommen  Utrecht en Munster.

Het patroonaatsrecht viel onder de ‘persona’ van de Groningse Sint Maartenskerk. Het patronaatsrecht was in de vroege middeleeuwen een recht dat inhield dat men een voorstel voor de benoeming van een pastoor van een parochie mocht doen. Dat voorstel moest dan nog door de bisschop bekrachtigd worden.
Behalve politieke invloed hield het patronaatsrecht ook in dat Groningen de pastoor en de kerk moest onderhouden, maar daarnaast ook de inkomsten van de parochie ontving. Ook mocht men de patroonheilige van de parochie vaststellen. Het is wel duidelijk geworden dat het inkomen van de pastoor niet ruim was: in de achtermuur van de kerk zijn nu nog gaten te vinden die in de muur ‘de hoek omgaan’. Deze gaten zijn waarschijnlijk gebruikt als nestelgaten voor vogels. De pastoor kon ofwel de eieren van deze vogels gebruiken als voeding ofwel de vogels zelf,  waar dan ‘spreeuwensoep’ van gemaakt werd.

Er is heden ten dage nog steeds geen duidelijkheid over wie de patroonheilige van Engelbert is. Wel is er een zegel bekend van Kircheer Jakob van Engelbert:

De vorm van de kerk is in de loop van de eeuwen sterk veranderd. In de 13e eeuw stond er alleen een kapel, iets groter dan het huidige koor van de kerk. In die kapel bevond zich een ruimte in de muur waar men de attributen in bewaarde die bij de godsdienstoefeningen gebruikt werden. De ruimte werd gecompleteerd met een zerk met gebeeldhouwde bekroning. Deze ruimte in de muur kennen wij nu als de ‘sacramentsnis’.
In deze oorspronkelijke kapel vinden we in de tegenoverliggende muur een ‘piscina’, bedoeld om de priester zijn handen te laten wassen  met ritueel geheiligd water. De piscina is middels een aarden buis verbonden met de grond, waardoor het geheiligde water rechtstreeks kon terugvloeien in de aarde. Het kerkgebouw is in de loop van de eeuwen veelvuldig verbouwd. De eerst bekende verbouwing vond plaats in 1501. Daarbij kreeg de kerk een nieuw koor en smallere vensters.

Tegen het eind van de zestiende eeuw (in 1594) werd de kerk sterk vergroot. Het nieuwe gedeelte werd niet helemaal haaks op de oude bebouwing geplaatst, zodat er een knik kwam in de gevel. Aan deze slordigheid in de bouw heeft men een heuse legende verbonden. De bouw van de kerk drukt in de legende het lijden van Christus uit: ‘Hangend aan het kruis kon Christus zijn hoofd niet meer fier rechtop houden en liet het schuin zakken’.

In 1601 wordt er een preekstoel met renaissancevormen geplaatst, en in 1630 krijgt de kerk een klok.
In 1779 wordt er opnieuw een grote verbouwing uitgevoerd, dan lijkt het een poos rustig te zijn geweest totdat er in 1904 een verbouwing volgt waarbij het plafond wordt vervangen door een vlakke houten zoldering. Deze zoldering is nu nog aanwezig.

In 1938 wordt het huidige Flentrop orgel geplaatst.

In 1948 wordt bij het plaatsen van lambriseringen de sacramentsnis in stukken gehakt en in de tuin van de toenmalige kerkvoogd begraven!
Maar ook bij latere verbouwingen (in 1972) is men niet erg zorgvuldig omgegaan met het erfgoed. De zwartwitte tegels werden vervangen door grindtegels, de muren bekleed met geverfde hardboard platen en tussen het schip en het koor werd een dichte eveneens hardboard wand geplaatst. De preekstoel werd verkocht aan Baflo.

In 2000 lijkt de aftakeling een keer te nemen doordat de kerk eigendom wordt van de Stichting Oude Groninger Kerken.
De in stukken gehakte sacramentsnis wordt  gerestaureerd en herplaatst, inclusief de gotische bekroning. De muren worden gepleisterd en er wordt een houten vloer in gelegd.

Maar nog is de verbouwingsellende niet voorbij: het stucwerk van de muren laat los en de al jaren beschikbare preekstoel uit Heveskes ligt bij de restaurateur te wachten op plaatsing.
Ook het orgel uit 1938 heeft een grondige opknapbeurt nodig.

De Culturele Commissie Engelbert is al jaren hard bezig om door middel van het cateren van concerten de nodige financiën bij elkaar te krijgen. In 2009 heeft de Rabobank de jaarlijkse stimuleringsprijs aan Engelbert toegekend om dit orgelproject te ondersteunen.

Inmiddels is verbouwing gestart. Meer informatie hierover vindt  onder ‘Nieuws’.

Preekstoel uit Heveskes binnenkort in Engelbert